Course Content
संस्कृताध्ययनविधि
0/30
Environmental Studies
English Language and Linguistics
National Movement 1
Private: BA Sanskrit
About Lesson

Unit-1

भू धातोः (परस्मैपदी) दशलकारेषु।

उद्देश्यानि।(Learning Outcomes)

  • भाषाज्ञानस्य पदावलीपरिचय: आवश्यक:।
  • क्रियापदं सुष्ठु सुव्यक्तं च प्रयोक्तव्यम्। क्रियापदानां पठनमपि सुकरया रीत्या करणीयम्।
  • वर्तमानकालक्रियापठनं प्रथमं कार्यम्।
  • पुन: भूतकाल-भविष्यकालयो: पठनम्।
  • भूत-वर्तमान-भविष्यकालानां ज्ञानेन भाषणं संस्कृतभाषायां सुकरया रीत्या कर्तुं शक्यते।
  • भू धातोः दशलकाराणां सामान्यज्ञानम्।

प्राग्व्यपेक्षाः (Prerequisites)

पदानि प्रधानतया त्रिधा । नामपदानि, क्रियापदानि, अव्ययानि च ज्ञातव्यानि।
क्रियाणां पठनाय धातूनां पठनं कार्यम्। अस्माकं पाठ्यक्रमे भू-वदि-डुकृञ्धातव: एव सन्ति। तेषां त्रयाणां धातूनां सविशेषता: अस्माभि: ज्ञातव्या:। अत: प्रथमं धातुं परिचयाम:।
किं नाम धातु:?
धीयते सर्वम् अस्मिन् इति धातु:। धात्वनुसारणेेनैव पदनिष्पत्ति: अर्थकथनं च। सर्वाणि पदानि धातुजानि इति शाकटायनाचार्य:। धात्वनुसारेण क्रिया:।
स्वरूपानुसारं धातव: त्रिधा। परस्मैपदिन:, आत्मनेपदिन: उभयपदिन: चेति। यद्यपि परस्मै सूचक: धातु: परस्मैपदमिति, आत्मने सूचकं आत्मनेपदमिति वक्तुं शक्यते तथापि अयमर्थ: सर्वत्र न युज्यते। संक्षेपात् ज्ञातुं शक्यते यत् केचन धातव: परस्मैपदिन:, केचन आत्मनेपदिन:, अन्ये केचन उभयपदिन: (परस्मैपदिन:,आत्मनेपदिन: च) चेति। पुरुषा: पुरुषोचितं वस्त्रधारणं, स्त्रिय: स्त्रीजनोचितं वस्त्रधारणं, अन्येभ्य: कतिपयेभ्य: उभयरीत्यापि वर्तमानं वस्त्रं धरन्ति।तद्वत्।

मुख्यपदानि (Key terms) 

धातुः, लकाराः, लट्, लिट्, लुट्, लृट्, लोट्, लङ्, आशिर्लिङ्, विधिलिङ्, लुङ्, लृङ्।

Discussion

धातव:
केचन परस्मैपदिन: धातव:   केचन आत्मनेपदिन:धातव:   केचन उभयपदिन: धातव:
भू, अत् ,षिध् ,चिती,                एध,कमु,अय,वदि                 श्रिञ्,भृञ्,डुकृञ्,हृञ्

परस्मैपदिन: प्रत्यया:          आत्मनेपदिन:प्रत्यया:
तिप्  तस्  झि                     त       आताम्   झ
सिप्  थस्  थ                      थास्   आथाम्   ध्वम्
मिप्  वस्  मस्।                   इड्      वहि     महिङ्।

आङ्गलभाषायामिव संस्कृतेऽपि पुरुषा: त्रय:।Iपेर्सन्, IIपेर्सन्,IIIपेर्सन् इति। संस्कृतेIII पेर्सन् अथवा प्रथमपुरुष: आद्यं प्रयुज्यते। पुन:II पेर्सन् अथवा मध्य्मपुरुष:। अन्ते Iपेर्सन् अथवा उत्तमपुरुष:। अस्मच्छब्दयोगे उत्तमपुरुष:, युष्मद्च्छब्दयोगे मध्यमपुरुष:, अस्मद्-युष्मद्भिन्ने प्रथमपुरुष: इति नियमोऽस्ति।
वचनानि।
वचनानि त्रिधा – एकवचनद्विवचनबहुवचनभेदात्।
वचनानुसारं वाक्यप्रयोग:। एकवचनं कर्ता चेत् क्रियापि एकवचनम्। द्विचनं कर्ता चेत् द्विवचनं क्रिया भवति। एवं बहुवचनस्यापि कार्यम्।
कति लकारा:?
संस्कृते दश लकारा: सन्ति। वेदे एकादश लकारा:। लेट् इति तस्य नाम। लट्, लिट्, लुट्, लृट्, लेट्, लोट्,लङ्,लिङ्,लुङ्,लृङ् च उपयुज्यन्ते।
वर्तमानकाले एक: लकार: – लट्।
भूतकाले त्रय: लकारा: – लिट्,लङ्,लुट् च।
लिट्लकार: – अनद्यतनपरोक्षभूते।
लुट्लकार: – अनद्यतनभविष्यत्काले।
लृट्लकार: – सामान्यभविष्यत्काले।
लोट्लकार: – आज्ञा-अनुमति-प्रशंसा-प्रार्थनादिषु।
लङ्लकार: – अनद्यतनभूतकाले।
आशिर्लिङ् – आशीर्वाद:।
विधिलिङ् – विधि:।
लुङ् – सामान्यभूतकाल:।
लृङ् – भूतकालस्य प्रभाव:।

इदानीं भूधातो: परस्मैपदी लट्लकार:।
                       एकवचनम्    द्विवचनम्    बहुवचनम्
प्रथमपुरुष:          भवति              भवत:         भवन्ति
मध्यमपुरुष:       भवसि              भवथ:         भवथ
उत्तमपुरुष:         भवामि            भवाव:        भवाम:।

कथं नामपदं क्रियापदं च योजयति इति कार्यं पठतु।

राम: भवति   रामौ भवत:     रामा: भवन्ति
त्वं भवसि       युवां भवथ:    यूयं भवथ
अहं भवामि     आवां भवाव: वयं भवाम:।

भूधातो: परस्मैपदी लिट्। लिट् भूतकाले। तदपि अनद्यतने परोक्षे।
तथा च सूत्रम् – परोक्षे लिट्।
                                   एकवचनम्    द्विवचनम्    बहुवचनम्
प्रथमपुरुष
:                      बभूव            बभूवतु:      बभूवु:
मध्यमपुरुष:                    बभूविथ         बभूवथु:      बभूव
उत्तमपुरुष:                      बभूव            बभूविव      बभूविम।

भूधातो: परस्मैपदी लुट्। लुट्लकार: अनद्यतनभविष्यत्काले । अनद्यतने लुट् इति सूत्रम्।

                                   एकवचनम्    द्विवचनम्    बहुवचनम्
प्रथमपुरुष
:                        भविता           भवितारौ      भवितार:
मध्यमपुरुष:                      भवितासि       भवितास्थ:    भवितास्थ
उत्तमपुरुष:                       भवितास्मि      भवितास्व:   भवितास्म:।

भूधातो: परस्मैपदी लृट्। लृट्लकार: सामान्यभविष्यत्काले। लृट् शेषे च इति सूत्रम्।

                                   एकवचनम्    द्विवचनम्    बहुवचनम्
प्रथमपुरुष
:                         भविष्यति    भविष्यत:    भविष्यन्ति
मध्यमपुरुष:                       भविष्यसि    भविष्यथ:    भविष्यथ
उत्तमपुरुष:                         भविष्यामि   भविष्याव:   भविष्याम:।

भूधातो: परस्मैपदी लोट्। विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनादिषु अर्थेषु।
लोट् च इति सूत्रम्।
                                   एकवचनम्    द्विवचनम्    बहुवचनम्
प्रथमपुरुष:                   भवतु-भवतात्    भवतां        भवन्तु
मध्यमपुरुष:                 भव – भवतात्     भवतं         भवत
उत्तमपुरुष:                  भवानि                भवाव        भवाम।

भूधातो: परस्मैपदी लङ्। अनद्यतनभूते लङ्। अनद्यतने लङ् इति सूत्रम्।
                                   एकवचनम्    द्विवचनम्    बहुवचनम्
प्रथमपुरुष:                   अभवत्           अभवताम्     अभवन्
मध्यमपुरुष:                  अभव:            अभवतम्     अभवत
उत्तमपुरुष:                    अभवम्           अभवाव      अभवाम।

भूधातो: परस्मैपदी आशिर्लिङ्। आशिर्लिङ् आशिरर्थे। लिङाशिषि इति सूत्रम्।
                                   एकवचनम्    द्विवचनम्    बहुवचनम्
प्रथमपुरुष:                    भूयात्           भूयास्ताम्      भूयासु:
मध्यमपुरुष:                   भूया:            भूयास्तम्       भूयास्त
उत्तमपुरुष:                     भूयासम्        भूयास्व         भूयास्म।

भूधातो: परस्मैपदी विधिलिङ्। विध्यादिष्वर्थेषु ।
विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् इति सूत्रम्।
                                   एकवचनम्    द्विवचनम्    बहुवचनम्
प्रथमपुरुष:                     भवेत्           भवेताम्        भवेयु:
मध्यमपुरुष:                    भवे:            भवेतम्         भवेत
उत्तमपुरुष:                      भवेयम्        भवेव           भवेम।

भूधातो: परस्मैपदी लुङ्। लुङ् सामान्यभूतकाले। लुङ् च इति सूत्रम्।
                                   एकवचनम्    द्विवचनम्    बहुवचनम्
प्रथमपुरुष:                   अभूत्            अभूताम्        अभूवन्
मध्यमपुरुष:                 अभू:              अभूतम्         अभूत
उत्तमपुरुष:                  अभूवम्            अभूव            अभूम।

भूधातो: परस्मैपदी लृङ्। क्रियायाः अनिष्पत्तौ लृङ्।
लिङ्निमित्ते लृङ् क्रियातिपत्तौ इति सूत्रम्।
                                   एकवचनम्    द्विवचनम्    बहुवचनम्
प्रथमपुरुष:                     अभविष्यत्   अभविष्यताम्   अभविष्यन्
मध्यमपुरुष:                    अभविष्य:    अभविष्यतम्   अभविष्यत
उत्तमपुरुष:                      अभविष्यम्   अभविष्याव     अभविष्याम।

पुनरावृत्तिः (Recap)

भो बान्धवा:,
भू धातो: सर्वेषु लकारेषु वर्तमानानि रूपाणि पठितुमवसर: सिद्ध:। अत्र प्रयास: वर्तते किम्? यदि प्रथमपुरुषैकवचनं सिद्ध्यति चेत् इतररूपाणि वक्तुं शक्यते वा? तत् साध्यं चेत् इतररूपाणि स्मर्तुम् अनया रीत्या पठनं कार्यम्। कथम्? अवलोकयन्तु।

  • लट् भवति।
  • लिट् बभूव।
  • लुट् भविता।
  • लृट् भविष्यति।
  • लोट् भवतु-भवतात्
  • लङ् अभवत्।
  • आशिर्लिङ् भूयात्।
  • विधिलिङ् भवेत्।
  • लुङ् अभूत्।
  • लृङ् अभविष्यत्।

वस्तुनिष्ठप्रश्नाः (Objective type questions)

१.केन क्रिया: प्रयुज्यन्ते।
२. अनद्यतनभविष्यकाले लकार: कः?
३. ……….. पठाम:।
४. अनद्यतनभूतकाले प्रयुज्यमान: लकार:कः?
५. इतररूपाणि लिखत- अभवतम्।
६. अभूत्, अभूताम्, ………..।
७. भू धातो: लटि उत्तमपुरुषरूपाणि कानि?
८. भू धातो: विधिलिङ् मध्यमपुरुषरूपाणि कानि?
९. बभूव इति क्रियापदस्य धातुः कः ?
१॰. भवानि इति क्रियापदस्य लकारः कः?
११. अभूःइत्यस्य पुरुषवचनें के ?

एकेन वाक्येन द्वाभ्यां वा उत्तराणि लिखत।(Answer the following questions in one or two sentences)

१. प्रधानतया पदानि कति विधानि? कानि?
२. भूतकाले उपयुज्यमाना: लकारा: के?

निर्दिष्टाभ्यासः (Assignments)

१. बभूव इति क्रियापदस्य इतररूपाणि लिखत।
२. भू धातोः लृट् लकाररूपाणि लिखत।
३. अभूवम् इति क्रियापदस्य इतररूपाणि लिखत।
४. भू धातोःलटिलङिलृटि च रूपाणि लिखन्तु।

उत्तराणि (Answer to Objective type questions)

१. धात्वानुसारेण।
२. लुट्लकारः।
३. वयम्।
४. लङ्।
५. अभवः, अभवतम्, अभवत।
६. अभूवन्।
७. भवामि, भवावः, भवामः।
८. भवेः, भवेतम्, भवेत।
९. भू धातुः।
१॰. लोट्।
११. उत्तमपुरुषः एकवचनम्।

अधिकवाचनाय ग्रन्थाः (suggested Readings)

१. रामचन्द्र झा,‘रूपचन्द्रिका’ चौखम्बा संस्कृतसीरीस् ओफीस् वाराणसी, 2011।
२. अप्पय्यदीक्षित:, सिद्धान्तकौमुदी बालमनोरमा तृतीय: भाग:, चौखम्बा,1969।
३. विद्यासागर् के.एल्.वी शास्त्री, धातुमञ्जरी, आर्. एस् वाद्यार् आण्ड् सन्स्,कल्पात्ति,पालक्काड्।